Türler
Nefes ve deyiş
Alevî ve Bektaşîlerin görüş ve düşüncelerini dile getiren manzumelere nefes denir; söz bu kullanımda “dua” anlamına gelir. Nefesler cem, ikrar ve kurban ayinlerinde okunur ve kendilerine özgü bir besteyle okunmak için yazılır.
Nazım birimi çoğunlukla dörtlük, ölçüsü hecedir; kafiyelenişi koşmaya benzer. Halka hitap ettiği için dili sadedir; konuları çoğunlukla vahdet-i vücûd, Ehlibeyt ve On İki İmam muhabbetidir. Ağır usulle okunanlara “oturak”, yürük usulle okunanlara “şahlama” denir.
Nefes okunurken bir şey yenip içilmez, konuşulmaz; okuma bitince okuyana “Aşk olsun” denir.
Düvazimam
İçinde On İki İmam’ın adları anılan manzumelere “düvâz” ya da “düvâzde imam” denir. Muhabbet sofrasında, mürşidin izniyle okunur.
Mersiye
Muharrem ayında yapılan cemlerde Hz. Hüseyin ve Kerbelâ üzerine söylenmiş nefesler ve bilhassa mersiyeler okunur.
Miraçlama
Mi‘râciyeler (miraçlamalar) Bektaşîlikte Hz. Ali ön plana çıkarılarak okunur.
Semah
Semah, cem töreninin sonunda yapılır. Semahlar çoğunlukla “ağırlama” adlı bir bölümle başlar, ardından daha hareketli “yeldirme” bölümü gelir. Semahlarda nefes ve deyişler okunur.
Saz
Temel saz bağlamadır; yörelere göre çöğür, ruzba, bulgarî, cura, tambura gibi adlarla anılır. Toplu icrada kabak kemane, eğit, ud ve cümbüş gibi sazlar da eşlik edebilir.
Yedi Ulu Ozan
Alevi İslam inancında Yedi Ulu Ozan, şiirleri ve nefesleriyle Hak-Muhammed-Ali sevgisini, Ehlibeyt muhabbetini, On İki İmam bağlılığını, insanın manevi yolculuğunu ve adalet arayışını anlatan büyük söz ustalarıdır.
- Seyyid Nesîmî? – 1417 (?)
- Şah Hatâyî1487 – 1524
- Fuzûlîy. 1480 – 1556
- Pir Sultan AbdalXVI. yüzyıl
- Kul HimmetXVI – XVII. yüzyıl
- YemînîXVI. yüzyıl
- VirânîXVI – XVII. yüzyıl
Bu yedi isim, Alevi inanç ve deyiş geleneğinde önemli bir bütünlük oluşturur. Bununla birlikte hepsi aynı yüzyılda yaşamamış, aynı düşünsel çevreye mensup olmamış ve aynı eser türlerini vermemiştir.
Söz mirası olan diğer erenler
- Ahmed YesevîXI. yüzyıl – 1166
- Dede GarkınXIII. yüzyıl
- Hacı Bektaş VeliXIII. yüzyıl
- Sarı Saltuk? – 1297-98
- Yunus Emre1240 – 1320
- Abdal MusaXIV. yüzyıl
- Kaygusuz AbdalXIV. yüzyıl – 1444 (?)
- Seyyid Ali SultanXIV – XV. yüzyıl
- Şücaaddin VeliXIV. yüzyıl sonu – XV. yüzyıl başı
- Otman Baba1378 – 1478
- Balım Sultan? – 1516 (?)
- Hubyar SultanXVI. yüzyıl – 1582
- Baba MansurTarihi kesin değil
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi, “Nefes” maddesi
- Nuri Özcan, “Bektaşî Mûsikisi”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 5, s. 371–372 (1992)
- T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Yaşayan Miras ve Kültürel Etkinlikler Genel Müdürlüğü, “Semah, Alevi-Bektaşi Ritüeli”
Bu sayfada bir hata mı gördünüz? Bize bildirin.