Alevilik Sözlüğü

Hak-Muhammed-Ali yolunun temel kavramları.

Alevi İslam inancı; kendine özgü ibadetleri, erkânı, manevi öğretileri ve yüzyıllar boyunca yaşatılan kavramlarıyla köklü bir inanç geleneğidir. Bu sözlük, Alevi yolunda kullanılan önemli kelimelerin anlamlarını açıklamak, genç kuşakların inanç mirasını tanımasını sağlamak ve Hak-Muhammed-Ali öğretisinin temel kavramlarını anlaşılır biçimde aktarmak amacıyla hazırlanmıştır.

A

Abdal: Dünya malına ve gösterişe bağlanmayan, manevi olgunlaşmayı ve Hakk’a hizmeti esas alan derviş. Abdal Musa Sultan bu geleneğin önemli inanç önderlerindendir. Ayrıntı →Kaynaklarda: Dünyaya önem vermeyen gezgin derviş; kalender ile eş anlamlı kullanılır. Abdalân-ı Rûm, Anadolu’da Kalenderî, Haydarî ve Yesevî dervişlerinden oluşan zümrelerin adıdır.
Âl-i Abâآل العباء: Hz. Peygamber’in abasının altına alarak dua ettiği beş kişi: Hz. Muhammed, Hz. Ali, Hz. Fatıma, Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin. Ehl-i Kisa ya da Pençe-i Âl-i Abâ olarak da anılır. Ayrıntı →
Alevi: Hz. Ali’ye ve Ehlibeyt’e bağlılığı temel alan, Hak-Muhammed-Ali inancı ve kendine özgü yol, erkân ve ocak gelenekleriyle şekillenen inanç kimliği. Ayrıntı →
Aşk: Hakk’a duyulan derin manevi sevgi. Alevi öğretisinde ilahi aşk, insanın nefsini terbiye ederek Allah’a yönelmesiyle ilişkilidir. Ayrıntı →
Aşk ile: Alevi geleneğinde sevgi, muhabbet ve manevi birlik ifade eden selamlama ve iyi dilek sözü. Ayrıntı →
Aşure günü: Muharrem ayının 10. günü; Kerbela’nın yıl dönümü. Alevi geleneğinde Muharrem orucunun sonunda aşure pişirilip On İki İmam adına dağıtılır. Ayrıntı →
Ayin-i Cem: Alevi İslam inancının temel toplu ibadeti. Dua, zikir, rızalık, görgü, semah ve çeşitli hizmetlerle yerine getirilir. Ayrıntı →

B

Bacı: Alevi yolunda kadın canlar için kullanılan saygı ve kardeşlik ifadesi. Ayrıntı →
Bâtın: Bir sözün, ibadetin veya öğretinin görünen anlamının ötesindeki manevi ve derin anlamı. Ayrıntı →
Biat: Bir öndere veya manevi rehbere bağlılık bildirme. Alevi yolunda ikrar ve yol bağlılığıyla ilişkili bir kavramdır. Ayrıntı →
Birlik: Canların Hakk’a bağlılık, rızalık ve kardeşlik içerisinde bulunması. Kırklar öğretisinin temel kavramlarındandır. Ayrıntı →
Buyruk: Alevi inancının yol, erkân, ikrar, musahiplik ve ahlak esaslarını aktaran geleneksel metinlere verilen ad. İmam Cafer-i Sadık ve Şeyh Safî adlarıyla ilişkilendirilen farklı Buyruk nüshaları vardır. Ayrıntı →Kaynaklarda: Alevi geleneğinin klasik kaynak kitabı. Virânî’nin risalesi de Buyruk adıyla anılır.

C

Can: Alevi inancında insan için kullanılan, manevi eşitliği ve kardeşliği vurgulayan hitap. Ayrıntı →
Cebrail: Allah’ın vahyini peygamberlere ulaştırmakla görevli melek. Miraçlama geleneğinde de anılır. Ayrıntı →
Cem: Allah’ı anmak, ibadet etmek, rızalık almak ve manevi sorumlulukları yerine getirmek amacıyla yapılan toplu ibadet. Ayrıntı →Kaynaklarda: Yolun erkânının dedenin yönetiminde, kadın ve erkek canlar bir arada yerine getirildiği toplantı. Alevi-Bektaşi kültüründe cem erkânı ibadetlerin özüdür.
Cem Erenleri: Cem meydanında bulunan, yolun edep ve erkânına bağlı canlar için kullanılan ifade. Ayrıntı →
Cemal: Güzellik, yüz ve manevi tecelli anlamları taşıyan tasavvufi kavram. Ayrıntı →
Cemevi: Cem ibadetinin ve Alevi inanç hizmetlerinin yürütüldüğü mekân. Ayrıntı →

Ç

Çerağ (Delil): Cem erkânında uyandırılan ışık. İlahi nur, aydınlanma ve manevi rehberliği simgeler. Ayrıntı →Kaynaklarda: Cemde yakılan ışık. Çerağı uyandırmak ve cemevini aydınlatmak, on iki hizmetten biri olan çerağcının görevidir.
Çerağcı: Cem sırasında çerağ hizmetini yerine getiren görevli. Ayrıntı →
Çile: Manevi olgunlaşma amacıyla sabır, nefis terbiyesi ve zorluklara katlanma süreci. Ayrıntı →

D

Dar: Cem meydanında Hakk’ın huzurunda ve topluluk karşısında sorumluluk bilinciyle duruş. Ayrıntı →Kaynaklarda: Görgüsü yapılan kişinin dedenin karşısında, topluluğun huzurunda durduğu yer; dâra durmak.
Dara Durmak: Kişinin kendisini manevi sorgulamaya açarak edep içerisinde meydanda durması. Ayrıntı →
Dardan İndirme: Hakk’a yürüyen kişinin ardından helallik, rızalık ve manevi sorumlulukların ele alındığı erkân. Ayrıntı →
Dede: Alevi ocak geleneğinde inanç hizmetlerini yürüten, cem yöneten ve taliplere rehberlik eden inanç önderi. Ayrıntı →Kaynaklarda: Alevilerin bağlı oldukları yol önderi. Dedeler ocakzâdedir; dede olmak için dede soyundan gelmek şarttır. Dede ikrar alır, cemi yönetir, anlaşmazlıklarda hakemlik yapar.
Dedebaba: Hacıbektaş Tekkesi’nde pîr postunda oturan mücerred Bektaşi babası. Ayrıntı →
Derviş: Manevi olgunlaşma, tevazu, hizmet ve nefis terbiyesi yolunda ilerleyen kişi. Ayrıntı →
Deyiş: Alevi inancının öğretilerini, Ehlibeyt sevgisini, toplumsal adaleti ve manevi değerleri anlatan şiirsel eser. Ayrıntı →
Dört Kapı Kırk Makam: Şeriat, tarikat, marifet ve hakikat kapıları üzerinden insanın manevi olgunlaşmasını anlatan öğretisel düzen. Ayrıntı →Kaynaklarda: Hacı Bektaş Veli’nin Makâlât’ında anlatılan olgunlaşma yolu: şeriat, tarikat, marifet ve hakikat kapıları ve her kapıda on makam.
Duvazimam: On İki İmam’ın adlarının anıldığı, onlara duyulan sevgi ve bağlılığı ifade eden nefes veya dua. Ayrıntı →Kaynaklarda: On İki İmam’ı öven deyişler; cemde zâkirler tarafından okunur.

E

Edep: İnsanın sözünde, davranışında ve ibadetinde saygı, ölçü ve ahlaki sorumluluk göstermesi. Ayrıntı →
Ehlibeytأهل البيت: Hz. Muhammed’in ailesi ve yakınları. Alevi İslam inancında özellikle Hz. Ali, Hz. Fatıma, Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin merkezi öneme sahiptir. Ayrıntı →Kaynaklarda: Arapçada “ev halkı”; Hz. Peygamber’in ailesi.
Eline, Diline, Beline Sahip Olmak: Davranışlarını, sözlerini ve cinsel ahlakını sorumluluk bilinciyle denetlemeyi ifade eden temel yol ilkesi. Ayrıntı →Kaynaklarda: Alevi-Bektaşi yolunun ahlak düsturu: elini başkasının hakkından, dilini yalan ve kötü sözden, belini haramdan korumak.
Enel Hak: Tasavvuf geleneğinde Hallâc-ı Mansûr ile ilişkilendirilen ifade. İlahi hakikat karşısında benliğin aşılması bağlamında yorumlanır; Allah ile insanın aynı varlık olduğu şeklinde herkesçe kabul edilen bir inanç hükmü değildir. Ayrıntı →
Eren: Manevi olgunluğa eriştiğine inanılan, ilim, irfan ve güzel ahlakıyla örnek kabul edilen kişi. Ayrıntı →
Erkân: İnanç yolunda uygulanan ibadet, tören, hizmet ve davranış kuralları. Ayrıntı →Kaynaklarda: Yolun usul ve kuralları; temelde birbirine benzeyen ve cem adı verilen toplantılarda yerine getirilir.

F

Fakr: Allah karşısında insanın muhtaçlığını bilmesi ve dünyevi üstünlük iddiasından uzaklaşması. Ayrıntı →

G

Gadir-i Hum: Mekke ile Medine arasında, Cuhfe yakınlarında bir gölcük. Hz. Peygamber Veda Haccı’ndan dönerken burada Hz. Ali hakkında “Ben kimin mevlâsı isem Ali de onun mevlâsıdır” dedi; gün, Ehl-i Beyt geleneklerinde bayram olarak anılır. Ayrıntı →
Gaybet: On İki İmam inancına göre Hz. Mehdi’nin gizlenmesi. 260 / 874’ten 329 / 941’e kadar süren döneme küçük gaybet, sonrasına büyük gaybet denir. Ayrıntı →
Görgü Cemi: Canların ikrarlarını, davranışlarını ve rızalık durumlarını değerlendirdikleri cem erkânı. Ayrıntı →Kaynaklarda: Taliplerin yılda bir ikrarlarını yenilediği, dede ve topluluk önünde hesap verip helalleştiği en önemli cem. Cuma geceleri yapılan görgü cemi Miracı temsil eder.
Gözcü: Cem sırasında düzenin ve erkânın korunmasına yardımcı olan hizmet sahibi. Ayrıntı →
Gülbank: Cemlerde ve çeşitli erkânlarda okunan, dua ve iyi dilekler içeren kalıplaşmış sözler. Ayrıntı →Kaynaklarda: Dede ya da talipler tarafından okunan dua cümleleri.

H

Hacı Bektaş Veli Anma Törenleri: Nevşehir’in Hacıbektaş ilçesinde, Hacı Bektaş Veli dergâhının bulunduğu yerde her yıl ağustos ortasında düzenlenen törenler. Ayrıntı →
Hak: Allah’ın güzel isimlerinden biri. Alevi inancında doğruluk, hakikat ve ilahi adalet anlamlarıyla da kullanılır. Ayrıntı →
Hak-Muhammed-Ali: Alevi İslam inancında Allah’a kulluğu, Hz. Muhammed’in peygamberliğini ve Hz. Ali’nin velayetini birlikte anan temel inanç ifadesi. Ayrıntı →
Hakikat: Manevi yolculukta gerçeğin ve ilahi hakikatin idrak edilmesini ifade eden kavram. Ayrıntı →
Hakk’a Yürümek: Bir kişinin vefat etmesini anlatan saygılı ve manevi ifade. Ayrıntı →
Halka Namazı: Bazı Alevi ocak ve geleneklerinde cem ibadetiyle ilişkili toplu dua ve ibadet biçimleri için kullanılan ad. Uygulaması ocaklara göre değişir. Ayrıntı →
Hıdırellez: Hızır ile İlyas’ın yılda bir kez buluştuğuna inanılan gün (6 Mayıs); yazın başlangıcı sayılır. Adı bu iki adın birleşmesinden gelir. Ayrıntı →
Hızır: Alevi inancında yardım, umut, bereket ve darda kalana yetişme anlayışıyla ilişkilendirilen manevi şahsiyet. Ayrıntı →
Hızır Orucu: Hızır inancıyla bağlantılı olarak tutulan, yörelere göre tarih ve uygulaması değişebilen oruç. Ayrıntı →Kaynaklarda: Kış ortasında üç gün tutulan oruç; perşembe akşamı cem ve lokmayla açılır.
Himmet: Manevi yardım, dua, destek ve gayret anlamları taşıyan kavram. Ayrıntı →
Hünkâr: Hacı Bektaş Veli için kullanılan saygı unvanlarından biri. Ayrıntı →

İ

İkrar: Hak-Muhammed-Ali yoluna bağlılık ve yolun ahlaki sorumluluklarını kabul etme sözü. Ayrıntı →Kaynaklarda: Yola girerken verilen söz. Bektaşilikte tarikata giriş merasimine ikrar âyini denir; Aleviler görgü cemlerinde ikrarlarını yeniler.
İkrar Cemi: İkrarın verildiği veya bazı geleneklerde yenilendiği cem erkânı. Ayrıntı →
İlim: Bilgi. Alevi öğretisinde ilim, irfan ve güzel ahlakla birlikte değerlendirilir. Ayrıntı →
İmam: Dini ve manevi rehber. Alevi İslam inancında On İki İmam özel öneme sahiptir. Ayrıntı →
İmam Cafer-i Sadık: On İki İmam’ın altıncısı. İlim ve irfanıyla tanınan, Alevi Buyruk geleneğinde adı merkezi yer tutan inanç önderi. Ayrıntı →
İnsan-ı Kâmil: Nefsini terbiye etmiş, ahlaki ve manevi olgunluğa yönelmiş insan. Ayrıntı →Kaynaklarda: Olgun insan; şeriat, tarikat, hakikat ve marifet bakımından tam ve ergin olan kişi.
İrfan: Yalnızca bilgi edinmek değil, manevi idrak ve hikmet sahibi olmak. Ayrıntı →

K

Kalender: Dünyayı ve dünyevi değerleri umursamayan sûfî; bu sûfîlerin zümresine Kalenderiyye denir. Ayrıntı →
Kâmil İnsan: Doğruluk, adalet, merhamet, tevazu ve manevi olgunluğu hayatında yaşatan kişi. Ayrıntı →
Kerbela: Hz. Hüseyin ve beraberindekilerin 680 yılında şehit edildiği tarihî hadisenin yaşandığı yer. Alevi inancında adalet ve zulme karşı duruşun güçlü simgesidir. Ayrıntı →Kaynaklarda: Hz. Hüseyin ile ailesinin ve yanındakilerin 10 Muharrem 61 / 10 Ekim 680’de Fırat kıyısında şehit edildiği yer ve olay.
Kırklar Cemi: Hz. Muhammed’in Miraç yolculuğuyla ilişkilendirilen, birlik, kardeşlik ve muhabbeti anlatan geleneksel kutsal cem anlatısı. Ayrıntı →Kaynaklarda: Alevi cemlerinin kaynağı kabul edilen rivayet: Hz. Muhammed’in Kırkların meclisine katılması, “kırkın bir, birin kırk” olduğunun anlaşılması ve Kırkların semahı.
Kırklar Meclisi: Alevi Buyruk ve miraçlama geleneğinde anlatılan, manevi birlik ve eşitliğin simgesi olan meclis. Ayrıntı →
Kızılbaş: Anadolu Alevilerinin Osmanlı döneminde daha çok anıldığı ad; on iki dilimli kızıl börkten gelir. XX. yüzyılın başlarından itibaren yerini büyük ölçüde Alevi adına bırakmıştır. Ayrıntı →
Kul Hakkı: Bir insanın başka bir insan üzerindeki maddi veya manevi hakkı. Cemlerde rızalık anlayışının temel konularındandır. Ayrıntı →
Kurban: Allah’a yakınlaşma, şükür ve paylaşma amacıyla yerine getirilen ibadet. Alevi ocaklarında farklı kurban erkânları bulunur. Ayrıntı →

L

Lokma: Cem ve inanç erkânlarında dua ile paylaşılan yiyecek veya kurban yemeği. Bereketi, paylaşmayı ve kardeşliği ifade eder. Ayrıntı →Kaynaklarda: Cemde paylaşılmak üzere getirilen adak; yalnız yiyecek değil, halı, kilim ya da yorgan da lokma olabilir.

M

Makâlât: Hacı Bektaş Veli’ye atfedilen eser. Dört kapı ve kırk makam bu eserde anlatılır. Ayrıntı →
Marifet: Dört Kapı Kırk Makam öğretisinde bilgi, kendini tanıma ve manevi idrakle ilişkilendirilen kapı. Ayrıntı →
Matem: Özellikle Muharrem ayında Hz. Hüseyin ve Kerbela şehitleri için tutulan yas. Ayrıntı →
Meydan: Cem ibadetinin yürütüldüğü, canların Hakk’ın huzurunda manevi sorumluluk taşıdığı alan. Ayrıntı →
Miraç: Hz. Muhammed’in Allah’ın izniyle gerçekleştirdiği yüce manevi yolculuk. Alevi geleneğinde Kırklar Meclisi anlatısıyla ilişkilendirilir. Ayrıntı →
Miraçlama: Hz. Muhammed’in Miraç yolculuğunu ve Kırklar anlatısını konu alan, cemlerde okunan nefes. Ayrıntı →
Muhabbet: Hakk’a, Ehlibeyt’e ve canlara duyulan sevgi; manevi sohbet ve gönül birliği. Ayrıntı →
Muharrem Orucu: Kerbela matemini ve Hz. Hüseyin’in hatırasını yaşatmak amacıyla tutulan oruç. Ayrıntı →Kaynaklarda: Kerbela’da şehit edilenlerin anısına Muharrem ayının ilk günü başlayıp on iki gün süren matem orucu.
Musahip: Yol kardeşi. Bazı Alevi ocaklarında belirli erkânla kurulan manevi kardeşlik bağının tarafı. Ayrıntı →
Musahiplik: İki ailenin dede ve topluluk önünde ömür boyu kardeş olması. Musahipler birbirinin kusurundan sorumlu sayılır, darda birbirine destek olur. Ayrıntı →
Musahiplik Cemi: Musahiplik bağının kurulduğu cem erkânı. Ayrıntı →
Mücerred: Evlenmeden yola hizmet eden Bektaşi dervişi. Mücerredlik erkânı Balım Sultan zamanında düzenlenmiştir. Ayrıntı →
Mürşit: İnanç yolunda manevi rehberlik eden, yolun ilke ve erkânını öğreten önder. Ayrıntı →Kaynaklarda: Yol gösterici, olgun rehber. Ocak yapılanmasında rehber ve pîr ile birlikte yer alır; bazı ocaklar kendilerine bağlı ocaklarca mürşit ocağı kabul edilir.

N

Nefes: Alevi-Bektaşi inanç ve tasavvuf geleneğinde ilahi aşkı, Ehlibeyt sevgisini ve yol öğretisini anlatan şiir. Ayrıntı →Kaynaklarda: Alevi-Bektaşi âyinlerinde saz eşliğinde okunan ilahiler.
Nefis: İnsanın arzu, benlik ve tutkularıyla ilgili yönü. Nefis terbiyesi, manevi olgunlaşmanın temelidir. Ayrıntı →
Nevruz: Baharın ve yeni yılın başlangıcı (21 Mart); adı Farsça “yeni gün” demektir. Ayrıntı →
Niyaz: Hürmet, saygı, dua ve manevi bağlılık ifade eden davranış veya söz. Cemlerdeki biçimi ocaklara göre değişebilir. Ayrıntı →
Nur: İlahi aydınlık ve manevi rehberlik anlamları taşıyan kavram. Ayrıntı →

O

Ocak: Alevi inancında belirli inanç önderleri ve soy-silsileleri etrafında oluşan, taliplerle manevi bağ kuran geleneksel inanç kurumu. Ayrıntı →Kaynaklarda: Dede soyu ve ona bağlı talip topluluğu. Geleneksel Aleviliğin temel kurumu dede ocağıdır; her dede ve talip bir ocağa mensuptur.
Ocakzade: Alevi ocak geleneğinde dede veya pir soyundan gelen kişi. Ayrıntı →Kaynaklarda: Dede soyundan gelen kişi. Alevilikte dedeler ocakzâdedir.
On İki Hizmet: Cem ibadetinde yürütülen geleneksel hizmetler bütünü. Ayrıntı →Kaynaklarda: Cemde On İki İmam’ı temsil eden on iki görev: dede, rehber, gözcü, çerağcı, zâkir, süpürgeci, sakka, sofracı, pervane, peyik, iznikçi ve kapıcı. Adları ve sırası ocaktan ocağa değişir.
On İki İmam: Hz. Ali ile başlayıp İmam Muhammed Mehdi ile devam eden On İki İmam silsilesi. Ayrıntı →Kaynaklarda: Hz. Ali’den Hz. Mehdi’ye, Hz. Ali ile Hz. Fatıma’nın soyundan gelen on iki imam.

P

Peyik: Bazı cem geleneklerinde canlara haber ulaştırma ve çağrı görevini yerine getiren hizmet sahibi. Ayrıntı →
Pir: Manevi rehber, yol gösterici ve inanç önderi. Ayrıntı →Kaynaklarda: Yolun ulusu; ocak yapılanmasında rehber ve mürşit ile birlikte yer alır. Bektaşiler Hacı Bektaş Veli’yi pîr, Balım Sultan’ı ikinci pîr sayar.

R

Rehber: Talibin yolun edep ve erkânını öğrenmesine yardımcı olan manevi yol gösterici. Ayrıntı →Kaynaklarda: Dedenin yardımcısı ve vekili; dede bulunmadığında onun işlerini yürütür.
Rızalık: İnsanların birbirleriyle hak ve gönül bakımından uzlaşması, karşılıklı helalleşmesi ve haksızlıkların giderilmesi anlayışı. Ayrıntı →

S

Sakka: Cemlerde su hizmetini yerine getiren görevli. Kerbela ve Hz. Hüseyin’in susuz bırakılması hatırasıyla da ilişkilendirilir. Ayrıntı →
Secde: Allah’a kulluk ve teslimiyetin ifadesi. İbadet amacıyla secde yalnızca Allah’a yapılır. Ayrıntı →
Semah: Cem ibadetinde manevi yönelişi, birlik ve muhabbeti ifade eden erkân hizmeti. Ayrıntı →Kaynaklarda: Cemde zâkirin sazı eşliğinde dönülen ritüel; ağırlama, yürütme ve yeldirme bölümleri vardır. 2010’da UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Temsilî Listesi’ne kaydedilmiştir.
Serçeşme: Bir inanç yolunun manevi kaynağı veya merkezî rehberi için kullanılan ifade. Hacı Bektaş Veli ve dergâhıyla ilişkilendirilen kullanımları vardır. Ayrıntı →
Seyit (Seyyid): Hz. Muhammed’in soyundan geldiği kabul edilen kişilere verilen unvan. Alevi ocak geleneğinde önemli bir yer tutar. Ayrıntı →
Seyrüsülûk: Tasavvufta mürşidin rehberliğinde yürünen olgunlaşma yolu; nefsin arındırılıp güzel huyların kazanıldığı eğitim süreci. Ayrıntı →
Sır: Manevi öğretinin derin anlamı; kişinin yol içinde edep ve sorumlulukla kavradığı hakikat. Ayrıntı →
Sofra: Cemlerde lokmanın paylaşıldığı, bereket ve kardeşliği ifade eden hizmet alanı. Ayrıntı →
Sürek: Alevi inanç yolunun bir ocak veya topluluk içerisinde yaşatılan uygulama ve erkân biçimi. Ayrıntı →

Ş

Şah: Özellikle Hz. Ali için kullanılan sevgi ve saygı unvanı; bazı tarihî ve tasavvufi bağlamlarda başka anlamları da bulunur. Ayrıntı →
Şah-ı Merdan: "Yiğitlerin şahı" anlamında Hz. Ali için kullanılan unvan. Ayrıntı →
Şeriat: Dört Kapı öğretisinde dinî yükümlülükler, kulluk ve temel ahlaki kurallarla ilişkilendirilen ilk kapı. Ayrıntı →
Şeyh Safî: Safevî tarikatının kurucu manevi önderi Safiyyüddin Erdebilî. Adıyla ilişkilendirilen Buyruk geleneği Alevi yol ve erkân tarihinde önemlidir. Ayrıntı →

T

Talip: Bir ocağa ve manevi rehbere bağlı olarak yolun edep ve erkânını öğrenen, uygulayan kişi. Ayrıntı →Kaynaklarda: Yola bağlı kadın ya da erkek Alevi. Her talip bir ocağa ve o ocağın dedesine bağlıdır.
Tarikat: Dört Kapı öğretisinde manevi eğitim, ikrar, rehberlik ve yol terbiyesiyle ilişkilendirilen kapı. Ayrıntı →
Tathir ayeti: Ahzab suresinin 33. ayeti. Ayette Ehl-i Beyt’e seslenilir ve onların günahtan arındırılacağı bildirilir. Ayrıntı →
Teslimiyet: Allah’ın iradesine bağlılık, kulluk ve manevi sorumluluk bilinci. Ayrıntı →
Tevazu: Kibirden uzak durmak, alçakgönüllü olmak. Ayrıntı →
Tevellâ ve teberrâ: Tevellâ sevmek ve severek bağlanmak, teberrâ sevilmeyenden ilgiyi kesip uzaklaşmak demektir. Ehl-i Beyt geleneklerinde Ehl-i Beyt’i seveni sevmek, ona düşmanlık edenden uzak durmak anlamında kullanılır. Ayrıntı →
Tevhid: Allah’ın birliğine inanmak. Alevi İslam inancının temel itikadi ilkelerindendir. Ayrıntı →

U

Ulu Ozan: Alevi inanç ve edebiyatında nefesleriyle yol öğretisini aktaran büyük ozanlar için kullanılan ifade. Ayrıntı →

Ü

Üçler: Bazı Alevi-Bektaşi tasavvuf geleneklerinde geçen manevi topluluk kavramı. Anlamı ve yorumu geleneklere göre değişebilir. Ayrıntı →

V

Vahdet-i vücûd: “Varlığın birliği”: gerçek ve mutlak varlığın yalnız Allah olduğu görüşü. İbnü’l-Arabî tarafından sistemli biçimde ortaya konmuştur. Ayrıntı →
Velayet: Manevi yakınlık, dostluk ve rehberlik. Alevi İslam inancında Hz. Ali’nin manevi makamıyla özellikle ilişkilendirilir. Ayrıntı →
Veli: Allah’a yakınlığı, takvası ve manevi olgunluğuyla tanınan kişi. Ayrıntı →
Vilâyetnâme: Hacı Bektaş Veli’nin menkıbelerini anlatan eser; Bektaşilik ve Alevilikte bugün de yaşayan inançların çoğunun kaynağıdır. Ayrıntı →

Y

Yedi Ulu Ozan: Alevi geleneğinde yaygın biçimde Nesîmî, Hatâyî, Fuzûlî, Pir Sultan Abdal, Kul Himmet, Yemînî ve Virânî olarak anılan ozanlar. Ayrıntı →Kaynaklarda: Alevi-Bektaşi geleneğinin yedi büyük şairi: Nesîmî, Fuzûlî, Hatâyî, Pir Sultan Abdal, Kul Himmet, Yemînî ve Virânî.
Yol: Alevi İslam inancının iman, ibadet, edep, erkân ve ahlak bütünlüğü. Ayrıntı →
Yol Düşkünü: Bazı geleneksel ocak erkânlarında ciddi yol ihlalleri nedeniyle topluluk karşısında hesap vermesi ve durumunu düzeltmesi beklenen kişi. Ayrıntı →Kaynaklarda: Yolun kurallarına aykırı davranan kişi. Düşkün olan cemlere alınmaz ve dede önünde yargılanır; bu durumla ilgili ceme düşkünlük cemi denir.
Yol Erenleri: Hak-Muhammed-Ali yolunun edep ve erkânını yaşatan manevi önderler ve canlar. Ayrıntı →

Z

Zâhir: Bir sözün, ibadetin veya öğretinin görünen, açık anlamı. Ayrıntı →
Zakir: Cemlerde bağlama eşliğinde veya başka geleneksel biçimlerde nefes, deyiş, miraçlama ve duvazimam okuyan hizmet sahibi. Ayrıntı →Kaynaklarda: Cemde saz eşliğinde nefes, düvaz imam, miraçlama ve mersiye okuyan hizmet sahibi.
Zikir: Allah’ı anmak. Dua, tesbih, söz ve çeşitli ibadet biçimleriyle yerine getirilebilir. Ayrıntı →Kaynaklarda: Allah’ı anmak. Kalplerin ancak Allah’ı anmakla huzur bulacağı ilkesi tasavvufun temelindedir.

Son Söz

Alevi İslam inancının dili; Hakk’a kulluğun, Ehlibeyt’e muhabbetin, insana saygının ve güzel ahlakın dilidir.

Bu kavramları öğrenmek yalnızca kelimeleri bilmek değil; Hak-Muhammed-Ali yolunun inanç, irfan ve edep mirasını anlamaktır.

Yol ilimle öğrenilir, irfanla kavranır, ikrarla korunur, güzel ahlakla yaşatılır.

Sözlüğün Temel Kaynakları

Kaynaklar

Kur’an-ı Kerim: Tevhid, ibadet, adalet, kardeşlik, zikir ve güzel ahlak ilkeleri.
İmam Cafer-i Sadık Buyruğu: İkrar, musahiplik, görgü, rızalık ve yol erkânı.
Şeyh Safî Buyruğu: Yol öğretisi, mürşit-talip ilişkisi, edep ve manevi sorumluluk.
Hacı Bektaş Veli — Makâlât: Dört Kapı Kırk Makam, nefis terbiyesi ve manevi olgunlaşma.
Yunus Emre — Divan: İlahi aşk, gönül, insan sevgisi ve irfan.
Şah Hatâyî — Nefesler: Hak-Muhammed-Ali sevgisi, Ehlibeyt bağlılığı ve yol öğretisi.
Pir Sultan Abdal — Nefesler: İkrar, doğruluk, adalet ve yol bağlılığı.
Alevi ocaklarının sözlü geleneği: Cem hizmetleri, niyaz, gülbank, semah ve yerel erkân kavramları.
Kaynak notu: Buyruk ve Makâlât eserlerinin farklı yazma nüshaları ve yayımlanmış biçimleri bulunmaktadır. Bu sözlükteki tanımlar, doğrudan tarihî alıntılar değil, söz konusu inanç geleneğinin açıklayıcı özetleridir. Bazı kavramların anlamı ve uygulanışı ocaklara göre değişebilir.

Sözlük genişletiliyor. Eklenmesini istediğiniz bir terim varsa bize yazın.